In de Olde Möppeler (Möppeler Kraante, Meppeler Courant) verscheen op vrijdag 30 oktober 1953 het volgende – een bladzijde vullend artikel – van de verslaggever JR over naoorlogse veranderingen in de gemiente Deever.
Schimmenspel op Dieverder Jaarmarkt
Oude tradities gingen, nieuwe perspectieven kwamen
En toch bleef iets van oude sfeer
We staan samen een beetje stil te kijken naar een oud, wit paard, dat in zijn lijnen nog iets verraadt van de glorie van lang geleden. Maar nu is het oud en der dagen zat en het vurige oog is uitgeblust in een doffe berusting. Die heeft het niet gemakkelijk gehad in zijn leven. Die heeft teveel van zijn vriend, de mens, ondervonden, om zich nog ergens over te verwonderen of te verheugen. Toch komt straks nog éénmaal een Grote Verwondering, de laatste voor al wat leeft. Lang zal het niet meer duren, want de paardenslager heeft zijn luguber merkteken al op de witte rug gesmeerd.
Ik weet wel, dit is zo het normale einde van een paardenleven en een snelle en pijnloze dood is verre te verkiezen boven het lange en pijnlijke lijden van de ouderdom, maar het toch altijd weer een beetje ontroerend om te zien, hoe een paard, dat al zo lang zijn krachten aan de mens heeft gewijd, op een gegeven ogenblik zó overbodig is geworden, dat het met een simpele handslag ter dood is veroordeeld.
Het is overigens met paarden zo vaak als met mensen. Als men ze daar zo zielig en afgesloofd ziet staan, dan is het zo vreemd te denken, dat ze eenmaal als veulen in de wei hebben gedarteld.
Het is Dieverder jaarmarkt. Onder de hoge bomen op het oude marktterrein staan twee en zestig paarden, zes koeien en één veulen. Dat is alles, wat is overgebleven van de beroemde Octobermarkt van Diever. Eénmaal was deze markt met Zuidlaren de grootste jaarmarkt van het Noorden. Van heinde en verre kwamen de kooplieden en de boeren op deze Octoberdag naar Diever en het aantal paarden, dat hier dan op kopers stond te wachten, liep om de duizend. Het was dan dagenlang feest. Reeds vóór de markt kwamen de eerste paarden Diever binnen klepperen en de avond van te voren werd er al heel wat verhandeld. Diever was dan een plaats zonder slaap. De gehele nacht ging het lieve leven door. Kooplieden uit alle delen van Nederland en uit het buitenland sloegen hun tenten op in het oude dorp, dat, zo gunstig gelegen nabij de Drents-Friese-Overijsselse grens, toen een handelsplaats en een verkeersknooppunt was van de eerste orde. De jaarmarkt van Diever was beroemd tot ver in het buitenland, en in deze week was Diever een gonzende bijenkorf gelijk. Reeds de dag vóór de markt kwamen de degenslikkers en de vuurvreters, de kunstenmakers, de kwakzalvers en de goochelaars en de gehele nacht ging het openluchtfeest door. De boeren hadden de oogst in de schuren en geld in de zak en uit alle windstreken kwamen de zigeuners en de ‘heidens’, kwamen Jan Rap en zijn maat om die geldbuidels wat lichter te maken. Dat ging natuurlijk niet altijd even vlot – geld, dat met hard zwoegen is verdiend, is meestal niet zo rollerig – maar ook het streven was schoon. De jenever vloeide in onafgebroken stroom en ach, heel vaak brachten oude en nieuwe veten en oneerlijke handel de stok en het ‘messie’ in actie, zodat sommige marktbezoekers al uitgeteld lagen voordat de zon over de markt was opgegaan. Maar er bleven altijd nog genoeg over. Duizenden verdrongen zich rond de oude Dieverder toren, in de Hoofdstraat en in de Peperstraat. Bij honderden stonden de kramen met de meest uiteenlopende artikelen in de straten en velen hadden de gewoonte om op Dieverdermarkt aankopen te doen voor een heel jaar.
En nu ? Twee en zestig paarden, zes koeien en één veulen. Eén draaimolen, één goochelaar en wat kraampjes. De meeste met gebakken vis….
Hoe is het toch mogelijk, denkt men, dat dit ten slotte is overgebleven van dat geweldige evenement van vroeger jaren, van die grote dag in de trotse hoofdplaats van het Dieverder dingspel, van de Octobermarkt van Diever.
Afbeelding 1 – Eén van de 62. Rechts marktmeester Bijker. Is dit Jacob Bijker ?
Zo zit men in een cafézaal, waar de rook te snijden is, midden in het stemmengegons een beetje stil voor zich uit te mijmeren, over glorie die vergaat. Het is natuurlijk wel voor een groot deel te verklaren, maar toch nooit helemaal. Deze jaarmarkt stond altijd in het teken van het paard en dat is in de loop der jaren van een onmisbare hulpkracht op de boerderij steeds meer gedegradeerd tot een vleesproducent. De economische constellatie van het platteland heeft zich de laatste halve eeuw volkomen gewijzigd. Nergens zijn de veranderingen zo groot geweest als juist in Drente. Verkeer, ontginningen en mechanisatie hebben structuurveranderingen te weeg gebracht, die een terugslag hebben op alle facetten van het maatschappelijk leven. In de kleinste gehuchten kan men zo langzamerhand kopen wat men wil en niemand denkt er meer aan om op een jaarmarkt grote aankopen te doen. Er is zo vaak wat te doen en de wereld is zo klein geworden. Waar men vroeger hele dagen voor moest lopen, daar komt men nu met autobus en bromfiets in minuten. Met de vorige wereldoorlog is de deur achter het oude Drente onherroepelijk in het slot gevallen, zei eens een oud-Commissaris der Koningin.
Er zijn in Drente, er zijn in Diever zoveel tradities gestorven.
Wat niet veranderde
En tóch…. Iets van de sfeer van vroegere tijden is nog wel gebleven. Vooral in de café’s als deze. Nog altijd is de Dieverdermarkt voor velen een uitgaansdag, die ze niet willen missen. Overal wordt gehandeld en de paardenhoeven kletteren over de monsterbaan. En hier binnen vallen de handen kletsend op elkaar. Enfin, het is bekend, wie door de paardenhandel rijk wordt, zal nooit weer arm worden. Tussen de bedrijven door wordt aan de inwendige mens, wat zijn vloeibare noden tenminste betreft, alle eer bewezen, en vele marktbezoekers zitten al vroeg op de morgen met veel kennis van zaken een mooie dag op te bouwen. De cognacjes met bruine suiker – afgewisseld met biertjes voor de dorst – worden snel en bekwaam achterover getikt en de witgekielde zakenlieden, die het al zo verschrikkelijk druk hebben om de moeilijke woorden ‘inclusief’ en ‘exclusief’ uit elkaar te houden, komen bijna handen en voeten te kort om alle opdrachten in het verlangde tempo uit te voeren. Maar ieder krijgt zijn beurt – ‘niet dringen, heren’ – en er wordt geen wanklank gehoord. Dit is dan figuurlijk gesproken, want het gezang, dat soms opklinkt, is met het woord klank alleen te veel eer bewezen.
Maar wie daarop kijkt, is een kniesoor. En die hoort hier niet in dit bloeiende centrum van handel en vermaak.
Aan één der tafeltjes zit een paardenkoopman. Boven zijn met leer beklede gestalte kijken uit een kogelrond hoofd twee slimme oogjes de wereld in. Hij zit natuurlijk te denken aan grote zaken, hij wil goedkoop kopen en duur verkopen. Maar dat is aan niets te merken. Hij zit daar met een ongerimpeld voorhoofd en hij kijkt zo teder en onbevangen zijn tafelburen aan, dat ze wel moeten denken, eindelijk eens een vriend gevonden te hebben. Een vriend, die er ook wel eens uit wou en die van moeder de vrouw vanmorgen een tientje heeft meegekregen om er maar eens een gezellig dagje van te maken, en eens een keer niet aan die nare broodwinning te denken. Dat zijn de gevaarlijkste, want zo’n man is onweerstaanbaar. Hij zal op deze markt de kost dan ook wél verdiend hebben….
De toren
We lopen weer buiten in de heldere Octobermiddag. Men is zo gauw uitgekeken op deze jaarmarkt. Wat moet dat vroeger toch een boeiend schouwspel zijn geweest en wat zou die oude Dieverder toren veel kunnen vertellen van de tumulten, die zich aan zijn voet hebben afgespeeld. Wat zijn hier een mensen en een paarden geweest in de loop der eeuwen. Veel is vergaan, de toren is gebleven als een prachtig monument uit vervlogen tijden. Maar wat is hij nodig aan restauratie toe. We leren geschiedenis uit de boekjes op school, maar voor de levende geschiedenis, voor de monumenten, is er in Nederland zo weinig geld. Dit is één van de oudste kerktorens van Drente. Hij dateert uit de elfde of twaalfde eeuw en het zou zo’n mooi ding zijn als hij tot in lengte van jaren voor het nageslacht in zijn oorspronkelijke vorm zou kunnen bewaard als ’n voorbeeld van oud-Drentse bouwkunst. Het is ook de bedoeling, dat dat zal gebeuren, maar de moeilijkheden zijn groot. Burgemeester J.C. Meiboom vertelt ons er van.
De restauratie van de kerk en de toren zal rond f. 200.000,- moeten kosten. Hiervan zal de overheid tachtig procent voor haar rekening kunnen nemen. Er blijft dan echter nog een bedrag van f. 40.000,- over, dat door particulieren bijeen gebracht zal moeten worden. En dat is voorlopig een opgave, die niet is uit te voeren. Maar er wordt steeds aan de plannen gedokterd en het zal er binnen niet al te lange tijd toch zeker van moeten komen. Maar, zo zegt de burgemeester, we hebben in Diever voorlopig nog de handen vol aan een ander groot bouwobject: een nieuw gemeentehuis. De plannen hiervoor zijn in een vergevorderd stadium – de tekeningen zijn zo goed als gereed en als alles een beetje meeloopt zal ongeveer het volgend jaar Juli de eerste steen kunnen worden gelegd. Het nieuwe gemeentehuis zal komen op dezelfde plaats, waar nu de oude staat. De oude pastorie, die er naast staat, zal worden afgebroken en de vrijkomende grond zal tevens voor het gemeentehuis worden benut.
Afbeelding 2 – Kerk en toren van Diever. De laatste dateert uit de elfde of twaalfde eeuw.
De redactie heeft het vermoeden dat de foto voor het artikel in de Olde Möppeler (Möppeler Kraante, Meppeler Courant) is gemaakt.
Eisen van het heden
Diever bevindt zich op het ogenblik in de kentering van de tijd. Oude tradities zijn verdwenen, nieuwe opvattingen breken zich baan. En misschien groeien er ook wel nieuwe tradities. Tussen Drentse dorpen onderling zijn talrijke punten van overeenkomst, maar nimmer zijn de problemen precies gelijk. Waarom is de Dieverder markt, vroeger één van de grootste van Nederland, nog maar een schim van wat ze vroeger was ? De voornaamste oorzaken zijn de algemene structuurveranderingen, maar helemaal komt men er daar toch niet mee. Waarom is Zuidlaren zulk een grote markt gebleven en is Diever zo verlopen ? Slechts een diepgaand sociologisch onderzoek zou antwoord kunnen geven op deze en andere vragen. Maar het is voor een plaats nooit goed zich krampachtig vast te klemmen aan een traditie, die toch eens verdwijnt. Men moet nieuwe wegen inslaan en ook hier in Diever begint men steeds meer te beseffen, dat andere tijden zijn aangebroken. Maar daarom moeten we zuinig zijn op onze monumenten, die herinneren aan een groot verleden. We hadden het zoëven over de kerk en de toren. Het schultehuis is al voor de oorlog prachtig gerestaureerd en het is een sieraad, niet alleen voor Diever, maar voor geheel Drente.
Afbeelding 3 – Het fraaie schultehuis, dat uit 1604 dateert.
De foto van de voorgevel van het schultehuis dateert van vóór de ‘restauratie’ in de dertiger jaren van de vorige eeuw.
Afbeelding 4 – De monumentale ingang van het schultehuis.
De foto van de ingang van het schultehuis dateert van vóór de ‘restauratie’ in de dertiger jaren van de vorige eeuw.
Maar het gaat niet aan alle energie te wijden aan het verleden en aan het instandhouden van de tastbare herinneringen uit het verleden. Dat heeft het gemeentebestuur van Diever, vooral na de oorlog, ook ingezien en er is al heel wat veranderd in de laatste jaren. Woningen zijn gebouwd, wegen zijn aangelegd en verbeterd en voor Diever, Wapse, Wittelte, Zorgvlied en Dieverbrug zijn nieuwe dorpskernen ontwikkeld. In het uitbreidingsplan voor het dorp Diever is al zeer veel gebeurd en het begint hier al volkomen het karakter te krijgen van een geheel nieuw dorp, dat harmonisch aansluit bij het oude dorp. De woningnood is nog groot, doch in de laatste jaren hebben er toch heel wat mensen een nieuwe woning kunnen betrekken. Van de vijftig woningzoekenden, die in 1946 stonden ingeschreven, is er bijvoorbeeld niet één meer over.
Afbeelding 5 – Nieuw Diever. Een kijkje in de nieuwe dorpskern in ’t uitbreidingsplan.
Op de afbeelding is het gedeelte van de Veentiesweg tussen de Tusschendarp en de Oll’ndeeverse meule te zien. De meeste woningen aan dit gedeelte van de Veentiesweg bestaan nog steeds. De redactie heeft het vermoeden dat de foto voor het artikel in de Olde Möppeler (Möppeler Kraante, Meppeler Courant) is gemaakt. De redactie is wel bekend met vier zwart-wit ansichtkaarten uit de periode 1951-1956, waarbij de fotograaf van de ansichtkaarten ongeveer op hetzelfde punt als de fotograaf van de hier afgebeelde foto heeft gestaan.
Zo hebben we hier in Diever onze eigen problemen, maar ook onze eigen mogelijkheden. Er is de laatste jaren in Drente en ook in Diever zo enorm veel veranderd. De tijd van de afgesloten dorpsgemeenschappen is voorbij. Men kan zelfs al niet meer spreken van een Drentse gemeenschap. Alles groeit in de richting van een Europese gemeenschap en ook de dorpen worden meegenomen in de vaart. De belangstelling voor uitingen van kunst en cultuur is groeiende naarmate oude en dikwijls denkbeeldige grenzen vervagen.
Zo kunnen oude tradities verdwijnen, maar nieuwe kunnen ontstaan. De Shakespeare-opvoeringen in het Dieverse openluchttheater gaan al in de richting van een traditie. Als het zo doorgaat, dan zal men over twintig jaar inderdaad van een traditie kunnen spreken. Maar zover is het nog niet, aldus de burgemeester.
En zo richt Diever, de oude hoofdplaats van het Dieverder dingspil, de blik op de toekomst. De oude bouwwerken, die herinneren aan een rijk verleden, worden in hoge ere gehouden, maar men staart er zich niet blind op. Evenmin als men jammert over het tanen van de beroemde Dieverder jaarmarkt. Het is niet anders, de tijden zijn gewijzigd, en men moet zich of men wil of niet, concentreren op andere mogelijkheden.
Dat heeft men in Diever ingezien en waar men vroeger rustig leefde in de veilige beslotenheid van de dorpsgemeenschap, begint men thans steeds meer de drager te worden van nieuwe opvattingen en gedachten.
Gedachten vol van een groots en verlokkend perspectief.
Afbeelding 6 – Een van de boerderijen die thans nog een sieraad voor Diever zijn.
Op de afbeelding is te zien de boerderij in Oll’ndeever waar de Van Wester’s jongen boer waren. De redactie heeft het vermoeden dat de foto voor het artikel in de Olde Möppeler (Möppeler Kraante, Meppeler Courant) is gemaakt.
Afbeelding 7
In de Olde Möppeler (Möppeler Kraante, Meppeler Courant) verscheen op vrijdag 30 oktober 1953 het volgende – een bladzijde vullend artikel – van de verslaggever JR over naoorlogse veranderingen in de gemiente Deever.
